استفاده از ضریب جینی معمولترین روش برای نمایش نابرابری در یک جامعه است، از اینرو این ضریب را باید جزو مهمترین متریکهای اقتصادی به شمار آورد.
مجتبی لشکربلوکی در کتاب ذهن استراتژیست، ضریب جینی را مهمترین متریک برای سنجش عملکرد دولتها در حوزهی رفاه اقتصادی عنوان کرده است. ضریب جینی سنجهای است که نام آن را بارها در اخبار، سخن اقتصاددانها و کارشناسان اقتصادی شنیدهایم؛ اما این ضریب چیست و چطور میتوان با استفاده از آن نابرابری را در یک جامعه محاسبه کرد؟ ضریب جینی چه تفاوتی با سایر روشهای محاسبه نابرابری میکند؟ فرمول ضریب جینی چیست؟ در این مقاله به این سوالات پاسخ خواهیم داد.
ضریب جینی چیست؟
ضریب جینی توسط یک آماردان ایتالیایی با نام کورادو جینی معرفی شد و نام وی نیز روی این ضریب قرار گرفته است. ضریب جینی در اصل شاخصی برای اندازهگیری نابرابری درآمدی است، اما میتوان از آن برای سنجش نابرابری در هر توزیع آماری نظیر ثروت یا حتی امید به زندگی نیز استفاده کرد.
این شاخص عددی بین ۰ تا ۱ است که هر اندازه به یک نزدیکتر باشد، نشان از بالا بودن نابرابری در توزیع مورد نظر است. البته بعضا این شاخص بصورت درصدی از ۰ تا ۱۰۰درصد نیز نمایش داده میشود. عدد صفر نیز نشان میدهد که در یک توزیع درآمدی، تمامی افراد بصورت برابر کسب درآمد میکنند.
ضریب جینی چطور محاسبه میشود؟
دو روش برای محاسبهی ضریب جینی وجود دارد، حال آنکه هر دو روش عدد یکسانی را به دست میدهند، اما هر کدام از این دو روش زاویهی دید متفاوتی را برای درک این ضریب به دست میدهند.
مدل اول: محاسبه براساس اختلاف درآمد دو نفر نسبت به درآمد میانگین
برای درک مدل اول بهتر است از یک سناریو استفاده کنیم؛ تصور کنید دو نفر را بصورت اتفاقی انتخاب میکنیم. این دو نفر درآمد ماهیانهی خود را با یکدیگر به اشتراک میگذارند و متوجه میشوند که کدامیک از دیگری درآمد بیشتری دارد. انتظاری که از اختلاف درآمد این دو نفر داریم، چقدر است؟
ضریب جینی دقیقا مشخص میکند که فاصلهی مورد انتظار برای اختلاف دو نفر که بصورت اتفاقی انتخاب شدهاند، چقدر است. این ضریب، اختلاف درآمد تمام دو نفر در یک توزیع با هم دیگر را مقایسه کرده و سپس میانگین اختلافها را محاسبه میکند. در صورتی که درآمد در یک جامعه بصورت متوازن تقسیم شده باشد، در این حالت انتظار داریم تا اختلاف درآمد در تمامی مقایسهها بین دو نفر، خیلی نزدیک به هم باشد، حال آنکه اگر توزیع درآمد ناعادلانه باشد، اختلاف بسیار بالا خواهد بود.
ضریب جینی یک شاخص نسبی است، چراکه باید دید که جامعهای که این ضریب در آن محاسبه میشود، چقدر ثروتمند یا فقیر است. تصور کنید که در یک جامعه، ثروتمندترین افراد نیز درآمد بسیار اندکی دارند، از اینرو اختلاف درآمد بین گروههای مختلف بسیار اندک خواهد بود. در مقابل در جامعهای که درآمدها بسیار بالاست، یک اختلاف نسبی بسیار کوچک در حد چند درصد نیز تاثیرگذار بوده و منجر به نمایش اختلاف بالا خواهد شد. از اینرو است که ضریب جینی اختلاف مطلق بین درآمد دو نفر را نسبت به میانگین درآمد یک جامعه میسنجد.
ضریب جینی برای داشتن محاسبهای دقیق، اختلاف درآمد دو نفر را نسبت به دو برابر میانگین اختلاف درآمد هر جفت دوتایی افراد یک جامعه میسنجد. استفاده از دو برابر میانگین برای اختلاف درآمد، بالاترین رقم برای سنجش نابرابری است، چراکه درصورتی که درآمد یک فرد در جامعه دو برابر میانگین اختلاف درآمد همه افراد باشد، عدد به ۱ بسیار نزدیک خواهد بود و نشاندهنده نابرابری درآمد مطلق در آن جامعه است.
در آنسو، پایینترین رقم برای ضریب جینی نیز صفر است که درواقع اختلافی بین درآمد تمام حالات مقایسه درآمد جفت افراد جامعه وجود ندارد.
مدل دوم: انحراف منحنی لورِنز از بردار برابری مطلق
برای درک هر چه بهتر محاسبهی ضریب جینی با استفاده از منحنی لورنز، بهتر است از یک سناریو فرضی مصور استفاده کنیم. همانطور که در نمودار میلهای (نمودار سمت چپ) تصویر زیر مشاهده میکنید، جامعهی فرضی در نظر گرفته شده به ۵ قسمت تقسیم شده که هر میله سهم درآمد ۲۰درصد مورد نظر را نشان میدهد. برای مثال ۲۰درصد کم درآمد این جامعهی فرضی تنها ۵درصد از درآمد را کسب میکند، حال آنکه ۲۰درصد پنجم یا همان ۲۰درصد پردرآمد، ۵۰درصد از درآمد را مال خود کرده است.
در نمودار سمت راست، میتوانید انحراف منحنی لورنز را میبینید. همانطور که در نمودار مشاهده کنید، بردار بدون انحنا که بردار برابری مطلق است، گویای این موضوع است که ۱۰درصد از جمعیت، ۱۰درصد درآمد، ۲۰درصد جمعیت ۲۰ درصد درآمد و همینطور تا آخر بصورت عادلانه ادامه پیدا میکند. البته درآمد در جامعهی فرضی، دارای انحراف است و از اینرو ۶۰درصد جامعه، فقط ۳۰درصد از درآمد را کسب میکنند و این موضوع در انحراف منحنی لورنز قابل رویت است.
فرمول محاسبهی ضریب جینی با استفاده از منحنی لورنز به شکل زیر است:
Gini Coefficient = A / (A+B)
در فرمول بالا، A مساحت منطقهی بین بردار مطلق و منحی لورنز بوده و B مساحت نیمهی پایین نمودار است. هر چه مساحت منطقهی A کمتر باشد، برابری درآمد بیشتر است.
ضریب جینی در ایران چقدر است؟
براساس آخرین آمارهای ارائه شده توسط بانک جهانی که مربوط به سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸-۱۳۹۷) است، ضریب جینی در ایران ۰.۴۱ بوده است.
در تصویر فوق نمودار خطی ضریب جینی در ایران طی ۳۳ سال از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۸ ترسیم شده است. بالاترین ضریب جینی طی این ۳۳ سال مربوط به سال ۱۹۸۶ میلادی مربوط به زمستان ۱۳۶۴ تا زمستان ۱۳۶۵ با نرخ ۰.۴۷ بوده است، حال آنکه کمترین عدد ثبت شده برای ضریب جینی در کشور متعلق به سال ۲۰۱۳ (زمستان ۱۳۹۱ تا زمستان ۱۳۹۲) با عدد ۰.۳۷ بوده است.
